"Eğretileme", "metafor" nedir? (tdk) Eğretileme (istiare) türleri nelerdir? Nasıl kullanılır?

0 oy
Kategori: Terimler ve Kavramlar § yeniokul
  

1 içerik

§ yeniokul içerik eklendi

Eğretileme, [Fr. métaphore] [es.t. istiare]: Bir sözcüğün alışılmış anlamı dışında kalan bir anlamda kullanılması.

Bu yazın sanatı üç yolda tanımlanır:
1. Bir sözcüğün -benzetme ilgisiyle- başka bir sözcük yerine kullanılması.
2. Benzetme, ayırtılı değişmece.
3. Uzbenzetme, pekişik benzetme (teşbih-i beliğ)'deki iki terimdeki iki terimden birinin atılarak kısaltılmasıyla oluşan söz sanatı.

Eğretileme öğeleri şunlardır:
a. Eğreti (eğretilenen) [es.t. müstear]: Eğretilemede asıl sözcüğün yerine kullanılan sözcük.
b. Eğretilik (kendisinden eğretilenen) [müstearün minh]: Eğretilemede eğretinin temeli olan söz.
c. Eğretili (kendisi için eğretilenen) [es.t. müstearün leh]: Eğretilemede, bir benzetme ilgisi kurmak için başka bir sözcükle anlatılan nesne. ("benzetmelik" durumundaki ve anlamındaki sözcük).
ç. İpucu [es.t. karine-i muayyine]: Tümcede bir eğretileme ayırtısı bulunduğunu belirtmeye yarayan sözcük. Ör. "Askerimiz kükreyerek siperlerinden fırladı." tümcesindeki kükreme sözcüğü.
d. Engelleyici ipucu (ayrıncalık) [es.t. karine-i mania]: Eğretilemede, başka anlamlara kaymayı engelleyen sözcük. Değişmeceli olarak kullanılan sözcüğün, gerçek anlama kaymasına engel olur.

Eğretileme çeşitli yönlerden türlere ayrılır:

1-a. Açık Eğretileme [es.t. açık istiare, istiare-i musarraha]: Bir varlığı kendi adıyla değil, herhangi bakımdan benzetildiği başka bir nesnenin adıyla anma. Benzetmeliğin (kendisine benzetilenin) anlatımında kalıp, benzetilenin düşmesidir. "Aslan asker" uzbenzetmesi şöyle açık eğretileme olur: "Aslanlarımız sınırlarımızı bekliyor".
b. Kapalı Eğretileme [es.t. kapalı istiare, istiare-i mekniye]: Uzbenzetmede benzetilenin anlatımda kalıp benzetmeliğin düşmesiyle kısalışıdır. Yukarıdaki uzbenzetme şu biçime girer: "Askerlerimiz kükreyerek siperlerinden fırladılar."

2- Eğretilenen sözcüklerin sayısına göre türler:
a. Teklik Eğretileme [es.t. istiare-i müfrede]: Bir tek sözcükle oluşan eğretileme.
b. Bileşik Eğretileme [es.t. istiare-i mürekkebe]: Birden çok sözcükle örülen eğretileme.
c. Yaygın Eğretileme [es.t. istiare-i temsiliye]: bkz. Bileşik eğretileme. Ör: "Saman altından su yürütmek.", "Ayağını yorganına göre uzat."

3. Sözcük türlerine göre:
a. Temel Eğretileme (adcıl eğretileme) [es.t. istiare-i asliye]: Eğretilenlerin ad soylu bir sözcük olduğu eğretileme.
b. Uydu Eğretileme [es.t. istiare-i tebaiyye]: Eğretilenlerin eylem ya da eylemsi bir sözcük olduğu eğretileme.

4. Açık eğretilemede engelleyici ipucunun bulunup bulunmadığına göre:
a. Salt Eğretileme [es.t. istiare-i mutlaka, istiare-i musarraha-i mutlaka]: Anlatımda engelleyici ipucunun bulunmadığı eğretileme. Ör. Yanımda bir aslan var.
b. Yalın Eğretileme [es.t. istiare-i mücerrede, istiare-i musarraha-i mücerrede]: Eğretilenen için, engelleyici ipucunun bulunduğu eğretileme. Ör: Yanımda silahlı bir aslan var.
c. Pekitli Eğretileme [es.t. istiare-i müreşşaha, istiare-i musarraha-i müreşşaha]: Eğretilenin pekiştirici sözcüklerle nitelendiği eğretileme. Ör: Yanımda pençesi güçlü bir aslan var.

5. İmgeletici Eğretileme [es.t. istiare-i tahyiliye]: İçinde ipucu bulunan kapalı eğretilemelere verilen ad. Ör: Kuşcağız dertli dertli ötüyordu.

6. Eğretilemeler, anlaşılma derecesine göre de çeşitlenir:
a. Saçık Eğretileme [es.t. istiare-i amiye, istiare-i müptezele]: Herkesin kolayca yapabileceği eğretileme.
b. Uyarlı (dengeli) Eğretileme [es.t. istiare-i vifakiye]: Eğretilikle eğretilenin bir kişide toplandığı eğretileme. Ör. Yoksulluk İçinde kıvranmış bir kimse için: "Bütün varlığını yitirmişti; yeniden can buldu." sözü gibi. Bu örnekte eğretilik "can", eğretilen ise "zenginlik"tir.
c. Şakalı Eğretileme [es.t. istiare-i temlihiye]
ç. Alaylı Eğretileme [es.t. istiare-i tehekkümiye]: Alay için yapılan eğretileme. Ör: Korkak bir kimse için: "Aslan geliyor" demek gibi.
d. İlgeci Gizli Benzetme [es.t. teşbih-i muzmer-ül-edat]: Her eğretileme kısalmış benzetmedir. Bunun için eğretilemeye böyle de derler.


Kaynak: Yazın Terimleri Sözlüğü (TDK) ss: 56-58

İlgili başlıklar

Yandex.Metrica

...